دولت اخیراً اجرای نسخه جدید طرح کالابرگ را با هدف انتقال یارانه ارز ترجیحی به مصرفکننده نهایی آغاز کرده است. کلیت این اقدام مثبت و امیدوارکننده است و میتواند از فسادها و سوءاستفادههای فراوانی که در بستر ارز چندنرخی وجود داشت، جلوگیری کند.
با این حال، واقعیت این است که اگرچه اصل طرح مطلوب است، اما اجرای آن بسیار دیر و در شرایط اقتصادی نامطلوب رخ داده و همین مسئله ممکن است با مشکلات و چالشهایی روبهرو شود. اجرای طرح در زمانی صورت گرفته که هم ذخایر ارزی کشور محدود و دشوار است و هم با جهش شدید نرخ ارز همراه شده است. بهتر بود این طرح چند ماه یا حتی یک سال زودتر آغاز میشد تا کشور از شرایط ارزی بهتری برخوردار باشد.
برای موفقیت طرح کالابرگ و مقابله با فسادهای گسترده ناشی از دلار چندنرخی، ضروری است که بازار ارز به سمت تکنرخی واقعی و شفاف حرکت کند؛ بازاری که همه مردم و مصرفکنندگان ارز بتوانند با نرخ تقریباً یکسان و کمنوسان ارز موردنیاز خود را تأمین کنند. هیچ دلیلی ندارد که دولت به افراد خاص با ارتباطات ویژه دلار ارزان اختصاص دهد و سایرین مجبور به پرداخت نرخهای بالاتر باشند. دلار با نرخهای مختلف دولتی، نیمایی، توافقی، پتروشیمی و... نه تنها عامل فسادهای هنگفت است بلکه باید به کلی حذف شوند.
میزان موفقیت کالابرگ به شفافیت اجرای آن بستگی دارد. هر چه میزان شفافیت در اطلاعرسانی مابهالتفاوت نرخ ارز ترجیحی و نرخ ارز تکنرخی و نیز مبلغ اختصاص یافته به هر نفر بیشتر باشد، حمایت مردم نیز افزایش مییابد.
تجربه سال ۱۴۰۱ نشان داده که پس از حذف ارز ترجیحی و پرداخت یارانه به مردم، بهمرور بخشی از کالاها از ارز ترجیحی به ارزهای بالاتر منتقل شد اما رقم یارانه تغییری نکرد؛ در نتیجه هزینه مصرفکننده افزایش یافت و درآمد دولت بیشتر شد. این موضوع موجب بیاعتمادی و نارضایتی شده است. بنابراین فرمول محاسبه مابهالتفاوت، مبلغ نهایی و پرداخت به مردم باید کاملاً شفاف و دقیق اعلام شود، در حالی که اکنون اعداد و ارقام دقیق نیست و گفته میشود پرداختیها کمتر از درآمد دولت است.
اگرچه حذف دلار دولتی میتواند فساد را کاهش دهد، اما انتقال منابع بزرگ به طرح کالابرگ، چه اعتباری و چه کالایی، میتواند فسادهای جدیدی ایجاد کند. فسادهایی که از خرید عمده کالا تا سوءاستفاده در شبکه توزیع گسترده باشد، و حتی ممکن است مشابه سیستم کوپن زمان جنگ و خرید و فروش آن بدون جابهجایی واقعی کالا شکل بگیرد.
در مقیاس کوچک، کنترل کالابرگ راحتتر است، اما وقتی دهها میلیون نفر از آن استفاده کنند، جابهجایی منابع عظیم میتواند درهای فساد را باز کند. بهترین راه مقابله با این فسادها، پرداخت نقدی یارانهها به مردم است تا خود بتوانند آزادانه آن را در هر جای دلخواه هزینه کنند و این از بروز فسادهای جدید جلوگیری میکند.
